Wizyta u terapeuty ręki jest wskazana, gdy pojawiają się symptomy zaburzające prawidłowe funkcjonowanie kończyny górnej. Należą do nich: Problemy z precyzyjnymi zadaniami, takimi jak zapinanie guzików, nawlekanie igły, praca na klawiaturze czy utrzymanie sztućców. Zauważalne osłabienie chwytu, mimowolne upuszczanie przedmiotów z rąk, brak siły na odkręcenie butelki czy słoika. Ostry, kłujący, rwący lub przewlekły ból w obrębie dłoni, nadgarstka czy przedramienia, zwłaszcza jeśli nasila się podczas ruchu lub w nocy. Powtarzające się drętwienie, mrowienie palców, uczucie „przechodzenia prądu” lub brak czucia. Niemożność pełnego zaciśnięcia dłoni w pięść, wyprostowania palców, uczucie silnej sztywności porannej w stawach lub zjawisko „przeskakiwania” palca (palec trzaskający). Utrzymujące się obrzęki, nienaturalne zgrubienia na przebiegu ścięgien, zmiany w kształcie stawów, zmiana koloru skóry czy problemy z gojeniem się ran i blizn. Terapia ręki jest przeznaczona dla pacjentów we wszystkich grupach wiekowych, jednak wskazania różnią się w zależności od wieku i podłoża problemu.
Dorośli i seniorzy:
- Po urazach ortopedycznych: złamaniach, zwichnięciach, skręceniach, uszkodzeniach więzadeł i ścięgien.
- Po zabiegach chirurgicznych w obrębie kończyny górnej (np. po amputacjach, replantacjach, szyciu nerwów).
- Z zespołami takimi jak zespół cieśni nadgarstka czy zespół rowka nerwu łokciowego.
- Z chorobami reumatologicznymi i zwyrodnieniowymi (np. reumatoidalne zapalenie stawów – RZS), które prowadzą do bólu i deformacji.
- Z chorobami neurologicznymi wymagający reedukacji ruchowej po udarach mózgu, urazach czaszkowo-mózgowych czy w przebiegu stwardnienia rozsianego.
Dzieci i młodzież:
- Z zaburzeniami motoryki małej (trudności w rysowaniu, pisaniu, manipulowaniu drobnymi przedmiotami).
- Z zaburzeniami napięcia mięśniowego w obrębie obręczy barkowej i rąk.
- W wadami wrodzonymi kończyn górnych.
- Z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD), rozszczepem kręgosłupa czy wadami genetycznymi (np. zespół Downa).
- W spektrum autyzmu, wymagające wsparcia w zakresie integracji sensorycznej dłoni.
Terapia ręki u dzieci w spektrum autyzmu oraz u tych zmagających się z trudnościami wczesnoszkolnymi wykracza poza proste ćwiczenia siłowe dłoni, skupiając się w dużej mierze na procesach neurobiologicznych. W przypadku dzieci w spektrum autyzmu dłoń jest często narządem, który odbiera bodźce w sposób zakłócony, co prowadzi do nadwrażliwości lub podwrażliwości dotykowej. Dziecko może unikać dotykania określonych faktur, takich jak plastelina, piasek czy farby, co znacząco ogranicza jego możliwości poznawcze i eksplorację otoczenia poprzez zabawę. Z drugiej strony może poszukiwać bardzo silnego ucisku, nie potrafiąc jednocześnie dostosować siły chwytu. Terapia ręki w tej grupie ma na celu znormalizowanie odbioru bodźców czuciowych, poprawę planowania motorycznego oraz budowanie świadomości schematu własnego ciała. Dzięki odpowiednio dobranym aktywnościom terapeuta pomaga dziecku przełamać bariery sensoryczne, co bezpośrednio przekłada się na większą samodzielność w codziennych czynnościach samoobsługowych i ułatwia funkcjonowanie w środowisku rówieśniczym.
Z kolei u dzieci z trudnościami wczesnoszkolnymi terapia ręki koncentruje się przede wszystkim na wyzwaniach w zakresie motoryki małej i grafomotoryki. Rozpoczęcie nauki w szkole wymaga od dziecka utrzymania prawidłowej postawy przy stoliku, odpowiedniego napięcia mięśniowego w obrębie obręczy barkowej oraz precyzyjnej koordynacji wzrokowo-ruchowej. Dzieci z tej grupy często zmagają się z nieprawidłowym chwytem narzędzia pisarskiego, zbyt słabym lub zbyt mocnym naciskiem ołówka na papier oraz trudnościami w płynnym przekraczaniu środkowej linii ciała. Skutkuje to szybkim męczeniem się rąk podczas zajęć, mało czytelnym pismem, a w konsekwencji narastającą frustracją i niechęcią do wykonywania obowiązków szkolnych. Proces terapeutyczny polega w tym wypadku na budowaniu solidnych fundamentów motorycznych, począwszy od wzmocnienia mięśni posturalnych, aż po poprawę ruchów precyzyjnych. W przypadku obu tych grup pacjentów kluczowe jest prowadzenie terapii w formie ustrukturyzowanej zabawy, która stanowi dla dziecka naturalne środowisko przyswajania nowych umiejętności i pozwala na naukę prawidłowych wzorców ruchowych bez wywoływania dodatkowego stresu.
Zanim terapeuta przystąpi do właściwych działań rehabilitacyjnych, przeprowadza szczegółową ocenę stanu pacjenta. Proces ten ma na celu zidentyfikowanie przyczyn dysfunkcji i ustalenie planu. Obejmuje on:
- Wywiad medyczny: Zbieranie informacji o mechanizmie urazu, początku objawów, chorobach współistniejących, wcześniejszym leczeniu oraz określenie indywidualnych celów.
- Ocena wizualna i palpacyjna: Sprawdzenie stanu tkanek miękkich. Terapeuta ocenia obecność obrzęków, blizn, zrostów oraz ewentualne deformacje i asymetrie.
- Pomiary zakresu ruchomości: Badanie czynnego i biernego zakresu ruchu w stawach palców, nadgarstka, łokcia i barku.
- Ocena siły mięśniowej: Pomiaru siły.
- Badanie neurologiczne i czucia: Sprawdzenie czucia powierzchniowego i głębokiego.
- Testy funkcjonalne: Ocena sprawności dłoni podczas wykonywania czynności życia codziennego.
- Analiza dokumentacji medycznej: Przegląd wyników badań obrazowych, takich jak RTG, USG czy rezonans magnetyczny.
Ewelina Szczotka-Nowicka
Terapeutka Integracji Sensorycznej, Terapeutka Ręki, Terapeutka Zajęciowa