Amerykański psycholog B.F. Skinner (jeden z twórców i najważniejszych przedstawicieli behawioryzmu) uznawał język za zachowanie, którego człowiek uczy się w ten sam sposób, w jaki nabywa wszystkie inne umiejętności oraz, że prawa składające się na podstawy stosowanej analizy zachowania są analogiczne dla zachowań werbalnych.
Od początków życia dziecka dorośli reagują na nadawane przez nie komunikaty werbalne – początkowo są to krzyk i płacz, które stają się formą komunikacji społecznej. Należy pamiętać, że komunikacja wymaga interakcji dwóch podmiotów – osoby nadającej komunikat oraz osoby odbierającej i reagującej na komunikat.
Zachowania werbalne oznaczają wszystkie sposoby komunikacji międzyludzkiej, zarówno mowę, jak i język migowy, systemy obrazkowe typu PECS, pismo, gesty, alfabet Morse’a, a co za tym idzie wszelkie inne formy, które może przybrać reakcja werbalna. W podejściu tym najważniejsze jest skupienie się na indywidualnym, konkretnym nadawcy komunikatu oraz jego odbiorcy. Należy pamiętać, że nadawanie oraz odbieranie komunikatów zależy od różnych umiejętności i bardzo ważne jest, aby dziecko opanowywało zarówno zachowania mówcy (nadawcy komunikatu), jak i zachowania słuchacza (odbiorcy komunikatu). Przeważnie opanowywanie jednej umiejętności, ułatwia uczenia się drugiej, jednak nie zawsze tak bywa, zwłaszcza w przypadku dzieci z opóźnionym rozwojem językowym. Aby można było mówić o sukcesie komunikacyjnym, komunikacja musi odbyć się w sposób funkcjonalny. Nadawca musi wytworzyć poprawny komunikat, który jasno sprecyzuje jego potrzebę, obiorca natomiast musi być w stanie zrozumieć ten komunikat oraz umieć zareagować na niego w sposób adekwatny.
W odróżnieniu od tradycyjnych metod badania umiejętności językowych, które dokumentują cechy formalne języka, np.: rzeczowniki, czasowniki, długość wypowiedzi, w analizie funkcjonalnej zachowania werbalnego badanymi jednostkami są zarówno cechy formalne, jak i funkcjonalne cechy wypowiedzi.
Skinner uważał, że repertuar werbalny składa się z kilku typów zachowań mówcy i słuchacza, które określał mianem operatnów werbalnych. Opanowane przez dziecko operanty werbalne determinują poziom prezentowanych przez dane dziecko umiejętności językowych.
Podstawowe operanty werbalne:
- MAND – prośba o coś, czego potrzebujesz/chcesz. Prosisz o jabłko, ponieważ chcesz zjeść jabłko.
- TAKT – nazywanie. Mówisz „jabłko”, ponieważ zobaczyłeś jabłko.
- REAKCJE INTRAWERBALNE – odpowiadanie na pytania, prowadzenie dialogu. Mówisz „jabłko”, ponieważ ktoś zapytał „Co zjadłeś na drugie śniadanie?”.
- REAKCJE SŁUCHACZA – wykonywanie polecenia, realizowanie mandów drugiej osoby. Podajesz jabłko, ponieważ ktoś powiedział do ciebie „Podaj jabłko”.
- REAKCJE ECHOWE – powtarzanie tego, co się usłyszało. Mówisz „jabłko”, bo ktoś inny powiedział „jabłko”.
- NAŚLADOWANIE/IMITACJA MOTORYCZNA – naśladowanie gestów drugiej osoby. Poruszasz góra-dół rozwartym palcem wskazującym i kciukiem w kierunku ust, bo ktoś inny poruszył góra-dół rozwartym palcem wskazującym i kciukiem w kierunku ust („jabłko” w PJM).
- REAKCJE TEKSTUALNE – czytanie zapisanych słów. Mówisz „jabłko”, ponieważ zobaczyłeś napisane słowo „jabłko”.
- KOPIOWANIE TEKSTU – pisanie zapisanych słów. Piszesz słowo „jabłko”, ponieważ druga osoba zapisała słowo „jabłko”.
- TRANSKRYPCJA – literowanie usłyszanych słów/pisanie ze słuchu (pod dyktando). Piszesz „jabłko”, gdy ktoś mówi „jabłko”.
Na podstawie „VB-MAPP. Ocena osiągania kamieni milowych rozwoju i planowanie terapii. Podręcznik – Program do oceny umiejętności językowych i społecznych dzieci z autyzmem i innymi zaburzeniami rozwoju” dr Mark Sundberg
Aleksandra Emiroğlu
logopeda, neurologopeda